Eftir slys getur tjónþoli átt rétt á að fá tjón sitt bætt úr hendi þess sem ábyrgur kann að teljast að íslenskum lögum eða vátryggjanda hans. Raunveruleikinn er þó sá að fégreiðslur geta aldrei bætt líkamlegan- eða andlegan skaða, því eðli skaðans og fégreiðslnanna sem koma í hans stað er gjörólíkt. Engu að síður er þetta sú nálgun sem hér er notuð og með henni er hið fjárhagslega tjón fært frá þeim sem verður fyrir tjóninu yfir á þann sem því veldur eða ber ábyrgð á því og þegar uppi er staðið á tjónþoli að vera sem næst því að vera fjárhagslega skaðlaus. Þetta er gert með því að meta til fjár þann starfsorkumissi og þær þjáningar sem hann hefur orðið fyrir. 

Vegna þessa eðlis skaðabóta myndast sú staða að þegar einstaklingur andast vegna slysfara verður hann sjálfur ekki fyrir fjárhagslegu tjóni í beinum skilningi. Í þeim aðstæðum geta þó aðrir talist tjónþolar vegna tengsla sinna við hinn látna. Skýrt dæmi þess er þegar einhver missir framfæranda. Sá kann að eignast skaðabótakröfu á hendur þeim sem ábyrgur er, vegna þess fjárhagslega tjóns sem leiðir af missi framfærandans. Á það almennt við um maka eða börn en getur þó náð til annarra í undantekningartilvikum.

Hvernig fer það þá þegar einhver sem hefur engan á sinni framfærslu deyr í slysi? Svarið við því út frá lagalegum sjónarhóli er í raun að enginn hefur orðið fyrir fjárhagslegu tjóni, að undanskyldum útfararkostnaði. Þó kunna maki, börn eða foreldrar hins látna að eignast kröfu um miskabætur ef banaslysið er að rekja til ásetnings eða stórfellds gáleysis tjónvalds, en fjárhæð miskabóta vegna banaslyss er ekki lögfest né fastmótuð í dómaframkvæmd og ræðst hún af mörgum atriðum sem meta þarf sérstaklega í hverju tilviki.

Ef hinn látni hafði engan á sinni framfærslu og lét ekki eftir sig maka, börn eða foreldra, kann raunin að vera sú að enginn eignist bótakröfu vegna banaslyssins, jafnvel þótt bótaskylda tjónvalds sé skýr. Þarf þá hinn bótaskyldi ekki að greiða neinar bætur vegna andlátsins og kemst þannig hjá því að bera fjárhagslega ábyrgð á tjóninu, nema hann eigi sjálfur frumkvæði að því. Ef við tökum tvö dæmi þá getum við ímyndað okkur einhleypa og barnslausa einstaklinga sem ekki eiga foreldra á lífi sem lenda í bótaskyldu slysi. Annar hlýtur varanlega áverka á þumli og gæti þá átt kröfu um bætur allt að einhverjum milljónum króna. Hinn andast og eignast dánarbúið hans kröfu um útfararkostnað og kröfu um bætur úr slysatryggingu, taki slík trygging til slyssins sem greiðir dánarbætur.

Dánarbætur úr slysatryggingum eru almennt lágar, sem dæmi þess nema greiðslur úr slysatryggingum almannatrygginga í tilfellum sem þessum 896.827 krónur eins og lögin standa í dag og aðrar slysatryggingar, þó séu eitthvað hærri, mjög hófstilltum fjárhæðum. Dánarbætur úr slysatryggingum greiðast hins vegar óháð sök tjónvalds og er hann því áfram fjárhagslega ábyrgðarlaus á tjóninu sem hann olli. Þannig er ódýrara fyrir hinn bótaskylda aðila, sjálfan eða vátryggjanda hans, að tjónþoli deyi, heldur en slasist illa á fingri.

Spyrja verður hvort þetta sé eðlilegt? Benda má á að eitt af hlutverkum bótareglna er að hafa varnaðaráhrif sem felast í því að þurfa bæta það tjón sem þú berð ábyrgð á. Með reglunum er stefnt að því að fæla aðila frá því að valda öðrum tjóni, ýmist beint eða með því að leggja á þá aðgæsluskyldur sem við hvílir bótaábyrgð. Í aðstæðum líkt og þeim sem hér hefur verið fjallað um virðist undirrituðum sem að varnaðaráhrifin séu í reynd engin. Að mati undirritaðs er ríkt tilefni til þess að þetta sé endurskoðað, því það geti ekki talist eðlilegt að í vissum aðstæðum sé ódýrara að bera ábyrgð á andláti heldur en lemstruðum fingri.

Arnar Vilhjálmur Arnarsson
Lögmaður og eigandi Bótamál.is.

Greinin birtist upphaflega í Viðskiptamogganum þann 8. júní 2022